სამოსი მხოლოდ ის არ არის, რასაც ვიცვამთ. ის ჩვენი იდენტობის, სურვილებისა და საკუთარი თავის გამოხატვის ერთ-ერთი ფორმაა. სალვადორ დალი ამას მაშინაც ხედავდა, როდესაც მოდა ჯერ კიდევ იშვიათად განიხილებოდა ხელოვნების დამოუკიდებელ ენად. მის სამყაროში ტანსაცმელი, სხეული და ყოველდღიური საგნები ჩვეულებრივ მნიშვნელობას კარგავს და სიზმრისეულ ფორმებს იძენს.
სწორედ ამ კავშირს ეძღვნება გამოფენა „Dalí e la Moda“, რომელიც 24 სექტემბერს, მილანის მოდის კვირეულის პერიოდში, პალაცო რეალეში გაიხსნა. ექსპოზიცია 200-ზე მეტ ნამუშევარსა და ნივთს აერთიანებს — ფერწერას, ნახატებს, ფოტოგრაფიას, სამოსს, სამკაულებსა და კინოს მასალებს. გამოფენის დიდი ნაწილი იტალიაში პირველად არის წარმოდგენილი. პროექტი პალაცო რეალეს, MondoMostre-სა და Civita Mostre e Musei-ს ორგანიზებით, გალა-სალვადორ დალის ფონდთან თანამშრომლობით განხორციელდა.
მოდა, როგორც იდენტობის გამოხატულება
დალის შემოქმედებაში მოდა უბრალოდ ესთეტიკური ელემენტი არ ყოფილა. ფეხსაცმელი, ხელთათმანები, ქუდები, კაბები და სამკაულები მის სიურეალისტურ სამყაროში დამოუკიდებელ მნიშვნელობას იძენს. ნაცნობი საგნები უცნაურ ფორმებს იღებს, სხეული იცვლება, ხოლო რეალობასა და წარმოსახვას შორის ზღვარი თანდათან ქრება.
ამის ერთ-ერთი ადრეული მაგალითია ნამუშევარი „The Dream of Fashion“, რომელიც 1935 წელს ჟურნალ Harper’s Bazaar-ში გამოქვეყნდა. დალის სიზმრისეული პეიზაჟები, წაგრძელებული ფიგურები და მოულოდნელი ვიზუალური მეტაფორები იმ ხედვას გამოხატავს, რომელიც მოგვიანებით მოდის სამყაროშიც არაერთხელ გაცოცხლდა.
დალისთვის ტანსაცმელი მზა ფორმა არ იყო — ის შეიძლებოდა ქანდაკებად, სიმბოლოდ ან სხეულის გაგრძელებად ქცეულიყო. ამგვარად, სამოსი არა მხოლოდ ადამიანის გარეგნობას, არამედ მის შინაგან სამყაროსაც წარმოაჩენდა.
გალა — მუზა და საკუთარი სტილის ავტორი
დალის სამყაროს ერთ-ერთი მთავარი ფიგურა მისი მეუღლე და მუზა, გალა იყო. ისინი 1929 წელს შეხვდნენ ერთმანეთს. გალა დალის ცხოვრების თანამგზავრი და მისი შემოქმედებითი სამყაროს მნიშვნელოვანი ნაწილი გახდა, თუმცა საკუთარი სტილისტური ხედვაც ჰქონდა, რომელსაც მხატვარი განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობდა.
წლების განმავლობაში გალამ ასობით სამოსი შეაგროვა. მისი გარდერობი, რომელიც კატალონიაში, პუბოლის ციხესიმაგრეში ინახება, გამოფენის ერთ-ერთი ცენტრალური ნაწილია. ეს სამოსი არა მხოლოდ მოდის ისტორიის, არამედ გალას პიროვნებისა და მისი ურთიერთობის ისტორიის ნაწილიცაა.
კოლექციაში წარმოდგენილია ისეთი მოდის სახლებისა და დიზაინერების ნამუშევრები, როგორებიც არიან ელზა სკიაპარელი, კრისტიან დიორი, კოკო შანელი, ჟივანში, ჟან დესესი, პიერ კარდენი, ემილიო პუჩი და გუჩი.
განსაკუთრებით საინტერესოა, რომ გალას ზოგიერთი სამოსი იმ ნახატების გვერდითაა წარმოდგენილი, რომლებშიც დალი მას სწორედ ამ ტანსაცმელში გამოსახავს. რეალური ნივთი და მისი მხატვრული ინტერპრეტაცია ერთ სივრცეში ხვდება — თითქოს ნახატი სამგანზომილებიან ფორმას იძენს, სამოსი კი კვლავ ხელოვნების ნაწილად იქცევა.
ჟურნალების ფურცლებიდან მოდის სამყარომდე
დალის გავლენა მხოლოდ ფერწერით არ შემოიფარგლებოდა. ის თანამშრომლობდა მოდისა და კულტურის გავლენიან გამოცემებთან, მათ შორის Vogue-თან, Town & Country-სა და American Fabrics-თან.
1940-იანი წლების ბოლოსა და მომდევნო წლებში ჟურნალები მოდის ინდუსტრიის ერთ-ერთ მთავარ პლატფორმას წარმოადგენდა. ისინი არა მხოლოდ ახალ ტენდენციებს აცნობდა მკითხველს, არამედ განსაზღვრავდა კიდეც, როგორ აღიქვამდა საზოგადოება სილამაზეს, ფუფუნებასა და თანამედროვე ცხოვრების სტილს.
დალის სიურეალისტური ხედვა ამ გარემოში განსაკუთრებით გამორჩეული იყო. ქსოვილი მისთვის მხოლოდ მასალა არ ყოფილა — მას შეეძლო მისი სიმბოლოებით, მოულოდნელი ფორმებითა და წარმოსახვითი სივრცეებით გარდაქმნა. სწორედ ამ მიდგომამ გახადა მისი ნამუშევრები საინტერესო როგორც ხელოვნების, ისე მოდის სამყაროსთვის.
სხეული, დრო და სიზმარი
დალის შემოქმედებაში სხეული მუდმივად იცვლება. მისი ნაწილები დამოუკიდებელ არსებობას იძენს, ნივთები ცოცხლდება, სივრცე კი თითქოს მოძრაობას იწყებს. ეს სიურეალისტური ენა მოდის აღქმასაც ცვლის: სილუეტი აღარ არის მხოლოდ სხეულის გარშემო შექმნილი ფორმა — ის შეიძლება დამოუკიდებელ მხატვრულ ობიექტად იქცეს.
ამის ერთ-ერთი მაგალითია 1936 წლის ნახატი „სამი ახალგაზრდა სიურეალისტი ქალი, რომლებსაც ხელში ორკესტრის ტყავები უჭირავთ“. მასში მუსიკალური ინსტრუმენტები სხეულებრივ ფორმებს იძენს, ხოლო ნაცნობი საგნები ახალ ვიზუალურ მნიშვნელობას იძენს.
დალისთვის თვალიც განსაკუთრებული სიმბოლო იყო. ის ხედვას მხოლოდ ფიზიკურ აღქმას არ უკავშირებდა — თვალი მის სამყაროში რეალობისა და სიზმრის დამაკავშირებელი საშუალებაცაა. ამ იდეას ეხმიანება მისი სამკაულიც „დროის თვალი“, რომელშიც საათი თვალის ფორმასთანაა გაერთიანებული.
ამ ნამუშევრებში დრო, სხეული და საგნები მუდმივი გარდაქმნის პროცესშია. სწორედ ეს პრინციპი აერთიანებს დალის მხატვრულ სამყაროსა და მოდის იმ ფორმებს, რომლებიც ჩვეულებრივ ჩაცმას წარმოსახვის სივრცედ აქცევს.
ელზა სკიაპარელი — როდესაც ხელოვნება სამოსად იქცა
დალისა და მოდის სამყაროს ურთიერთობაზე საუბრისას განსაკუთრებული ადგილი ელზა სკიაპარელის უკავია. იტალიელი დიზაინერი სიურეალიზმის ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული წარმომადგენელი იყო მოდაში. დალის მსგავსად, ის ყოველდღიურ საგნებში უჩვეულო შესაძლებლობებს ხედავდა და მათ თავდაპირველ დანიშნულებას ხშირად ცვლიდა.
მათი თანამშრომლობა 1930-იან წლებში დაიწყო და მოდის ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე საინტერესო შემოქმედებით კავშირად იქცა. ორივეს აინტერესებდა, რა მოხდებოდა მაშინ, თუ ჩვეულებრივ ნივთს მოულოდნელ კონტექსტში მოვათავსებდით და მის ფორმას ახალ მნიშვნელობას მივანიჭებდით.
დალი წარმოსახვით სამყაროს ტილოზე ქმნიდა, სკიაპარელი კი ამ სამყაროს ქსოვილში, სილუეტსა და დიზაინში აცოცხლებდა. მათი თანამშრომლობის შედეგი იყო სამოსი, რომელიც მხოლოდ ჩასაცმელი ნივთი აღარ იყო — ის პროვოკაციად, იდეად და ხელოვნების ობიექტად იქცეოდა.
სკიაპარელის დიზაინებში ტანსაცმელი სხეულის გაგრძელებას ჰგავს, ზოგჯერ კი თავად სხეულის საზღვრებსაც არღვევს. სწორედ აქ იკვეთება ორი ხელოვანის ხედვა: ორივესთვის ფორმა მუდმივად ცვალებადია, ხოლო წარმოსახვას შეუძლია ყოველდღიური რეალობის გარდაქმნა.
გამოფენაზე წარმოდგენილი ნამუშევრები ამ ურთიერთობას სხვადასხვა კუთხით გვაჩვენებს. ერთი მხრივ, ვხედავთ დალის ფერწერულ სამყაროს, მეორე მხრივ კი — იმ სამოსს, რომელშიც სიურეალისტური იდეები მატერიალურ ფორმას იღებს.
„Dalí e la Moda“ მოდის ისტორიის მხოლოდ ერთ ეპიზოდს არ გვახსენებს. ის გვთავაზობს სხვაგვარად შევხედოთ თავად ტანსაცმელს — როგორც ხელოვნების ენას, რომელიც ადამიანის იდენტობას, სურვილებსა და წარმოსახვას გამოხატავს.
გამოფენა მილანის პალაცო რეალეში 31 იანვრამდე გაგრძელდება.
ტექსტი: ნატალია პაპუაშვილი / ხატია კოწიწაშვილი
